ඉතරෙසු පන යංකිඤ්චි වෙදයිතලක්ඛණං, සබ්බං තං එකතො කත්වා වෙදනාක්ඛන්ධො; යංකිඤ්චි සඤ්ජානනලක්ඛණං, සබ්බං තං එකතො කත්වා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො; යංකිඤ්චි අභිසඞ්ඛරණලක්ඛණං, සබ්බං තං එකතො කත්වා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො; යංකිඤ්චි විජානනලක්ඛණං, සබ්බං තං එකතො කත්වා විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො වෙදිතබ්බො. තත්ථ යස්මා විඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙ විඤ්ඤාතෙ ඉතරෙ සුවිඤ්ඤෙය්යා හොන්ති, තස්මා විඤ්ඤාණක්ඛන්ධං ආදිං කත්වා වණ්ණනං කරිස්සාම.

යංකිඤ්චි විජානනලක්ඛණං, සබ්බං තං එකතො කත්වා විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො වෙදිතබ්බොති හි වුත්තං. කිඤ්ච විජානනලක්ඛණං විඤ්ඤාණං? යථාහ “විජානාති විජානාතීති ඛො, ආවුසො, තස්මා විඤ්ඤාණන්ති වුච්චතී”ති (ම· නි· 1.449). විඤ්ඤාණං චිත්තං මනොති අත්ථතො එකං. තදෙතං විජානනලක්ඛණෙන සභාවතො එකවිධම්පි ජාතිවසෙන තිවිධං කුසලං, අකුසලං, අබ්යාකතඤ්ච.

තත්ථ කුසලං භූමිභෙදතො චතුබ්බිධං කාමාවචරං රූපාවචරං අරූපාවචරං ලොකුත්තරඤ්ච. තත්ථ කාමාවචරං සොමනස්සුපෙක්ඛාඤාණසඞ්ඛාරභෙදතො අට්ඨවිධං. සෙය්යථිදං – සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාරඤ්ච, තථා ඤාණවිප්පයුත්තං. උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාරඤ්ච, තථා ඤාණවිප්පයුත්තං.

යදා හි දෙය්යධම්මපටිග්ගාහකාදිසම්පත්තිං අඤ්ඤං වා සොමනස්සහෙතුං ආගම්ම හට්ඨපහට්ඨො “අත්ථි දින්න”න්තිආදිනයප්පවත්තං (ම· නි· 1.441) සම්මාදිට්ඨිං පුරක්ඛත්වා අසංසීදන්තො අනුස්සාහිතො පරෙහි දානාදීනි පුඤ්ඤානි කරොති, තදාස්ස සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං චිත්තං අසඞ්ඛාරං හොති. යදා පන වුත්තනයෙන හට්ඨතුට්ඨො සම්මාදිට්ඨිං පුරක්ඛත්වා අමුත්තචාගතාදිවසෙන සංසීදමානො වා පරෙහි වා උස්සාහිතො කරොති, තදාස්ස තදෙව චිත්තං සසඞ්ඛාරං හොති. ඉමස්මිඤ්හි අත්ථෙ සඞ්ඛාරොති එතං අත්තනො වා පරෙසං වා වසෙන පවත්තස්ස පුබ්බපයොගස්සාධිවචනං. යදා පන ඤාතිජනස්ස පටිපත්තිදස්සනෙන ජාතපරිචයා බාලදාරකා භික්ඛූ දිස්වා සොමනස්සජාතා සහසා කිඤ්චිදෙව හත්ථගතං දදන්ති වා වන්දන්ති වා, තදා තතියං චිත්තං උප්පජ්ජති. යදා පන “දෙථ වන්දථාති” ඤාතීහි උස්සාහිතා එවං පටිපජ්ජන්ති, තදා චතුත්ථං චිත්තං උප්පජ්ජති. යදා පන දෙය්යධම්මපටිග්ගාහකාදීනං අසම්පත්තිං අඤ්ඤෙසං වා සොමනස්සහෙතූනං අභාවං ආගම්ම චතූසුපි විකප්පෙසු සොමනස්සරහිතා හොන්ති, තදා සෙසානි චත්තාරි උපෙක්ඛාසහගතානි උප්පජ්ජන්තීති. එවං සොමනස්සුපෙක්ඛාඤාණසඞ්ඛාරභෙදතො අට්ඨවිධං කාමාවචරකුසලං වෙදිතබ්බං.

රූපාවචරං පන ඣානඞ්ගයොගභෙදතො පඤ්චවිධං හොති. සෙය්යථිදං, විතක්කවිචාරපීතිසුඛසමාධියුත්තං පඨමං, අතික්කන්තවිතක්කං දුතියං, තතො අතික්කන්තවිචාරං තතියං, තතො විරත්තපීතිකං චතුත්ථං, අත්ථඞ්ගතසුඛං උපෙක්ඛාසමාධියුත්තං පඤ්චමන්ති.

අරූපාවචරං චතුන්නං ආරුප්පානං යොගවසෙන චතුබ්බිධං. වුත්තප්පකාරෙන හි ආකාසානඤ්චායතනජ්ඣානෙන සම්පයුත්තං පඨමං, විඤ්ඤාණඤ්චායතනාදීහි දුතියතතියචතුත්ථානි . ලොකුත්තරං චතුමග්ගසම්පයොගතො චතුබ්බිධන්ති එවං තාව කුසලවිඤ්ඤාණමෙව එකවීසතිවිධං හොති.

අකුසලං පන භූමිතො එකවිධං කාමාවචරමෙව, මූලතො තිවිධං ලොභමූලං දොසමූලං මොහමූලඤ්ච.

තත්ථ ලොභමූලං සොමනස්සුපෙක්ඛාදිට්ඨිගතසඞ්ඛාරභෙදතො අට්ඨවිධං. සෙය්යථිදං, සොමනස්සසහගතං දිට්ඨිගතසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාරඤ්ච, තථා දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තං. උපෙක්ඛාසහගතං දිට්ඨිගතසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාරඤ්ච, තථා දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තං.

යදා හි “නත්ථි කාමෙසු ආදීනවො”ති (ම· නි· 1.469) ආදිනා නයෙන මිච්ඡාදිට්ඨිං පුරක්ඛත්වා හට්ඨතුට්ඨො කාමෙ වා පරිභුඤ්ජති, දිට්ඨමඞ්ගලාදීනි වා සාරතො පච්චෙති සභාවතික්ඛෙනෙව අනුස්සාහිතෙන චිත්තෙන, තදා පඨමං අකුසලචිත්තං උප්පජ්ජති. යදා මන්දෙන සමුස්සාහිතෙන චිත්තෙන, තදා දුතියං. යදා මිච්ඡාදිට්ඨිං අපුරක්ඛත්වා කෙවලං හට්ඨතුට්ඨො මෙථුනං වා සෙවති, පරසම්පත්තිං වා අභිජ්ඣායති, පරභණ්ඩං වා හරති සභාවතික්ඛෙනෙව අනුස්සාහිතෙන චිත්තෙන, තදා තතියං. යදා මන්දෙන සමුස්සාහිතෙන චිත්තෙන, තදා චතුත්ථං. යදා පන කාමානං වා අසම්පත්තිං ආගම්ම අඤ්ඤෙසං වා සොමනස්සහෙතූනං අභාවෙන චතූසුපි විකප්පෙසු සොමනස්සරහිතා හොන්ති, තදා සෙසානි චත්තාරි උපෙක්ඛාසහගතානි උප්පජ්ජන්තීති එවං සොමනස්සුපෙක්ඛාදිට්ඨිගතසඞ්ඛාරභෙදතො අට්ඨවිධං ලොභමූලං වෙදිතබ්බං.

දොසමූලං පන දොමනස්සසහගතං පටිඝසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාරන්ති දුවිධමෙව හොති, තස්ස පාණාතිපාතාදීසු තික්ඛමන්දප්පවත්තිකාලෙ පවත්ති වෙදිතබ්බා.

මොහමූලං උපෙක්ඛාසහගතං විචිකිච්ඡාසම්පයුත්තං උද්ධච්චසම්පයුත්තඤ්චාති දුවිධං. තස්ස සන්නිට්ඨානවික්ඛෙපකාලෙ පවත්ති වෙදිතබ්බාති එවං අකුසලවිඤ්ඤාණං ද්වාදසවිධං හොති.