කතිවිධා පඤ්ඤාති ධම්මසභාවපටිවෙධලක්ඛණෙන තාව එකවිධා. ලොකියලොකුත්තරවසෙන දුවිධා. තථා සාසවානාසවාදිවසෙන, නාමරූපවවත්ථාපනවසෙන, සොමනස්සුපෙක්ඛාසහගතවසෙන, දස්සනභාවනාභූමිවසෙන ච. තිවිධා චින්තාසුතභාවනාමයවසෙන. තථා පරිත්තමහග්ගතඅප්පමාණාරම්මණවසෙන, ආයාපායඋපායකොසල්ලවසෙන, අජ්ඣත්තාභිනිවෙසාදිවසෙන ච. චතුබ්බිධා චතූසු සච්චෙසු ඤාණවසෙන චතුපටිසම්භිදාවසෙන චාති.

තත්ථ එකවිධකොට්ඨාසො උත්තානත්ථොයෙව. දුවිධකොට්ඨාසෙ ලොකියමග්ගසම්පයුත්තා ලොකියා. ලොකුත්තරමග්ගසම්පයුත්තා ලොකුත්තරාති එවං ලොකියලොකුත්තරවසෙන දුවිධා.

දුතියදුකෙ ආසවානං ආරම්මණභූතා සාසවා. තෙසං අනාරම්මණා අනාසවා. අත්ථතො පනෙසා ලොකියලොකුත්තරාව හොති. ආසවසම්පයුත්තා සාසවා. ආසවවිප්පයුත්තා අනාසවාතිආදීසුපි එසෙව නයො. එවං සාසවානාසවාදිවසෙන දුවිධා.

තතියදුකෙ යා විපස්සනං ආරභිතුකාමස්ස චතුන්නං අරූපක්ඛන්ධානං වවත්ථාපනෙ පඤ්ඤා, අයං නාමවවත්ථාපනපඤ්ඤා. යා රූපක්ඛන්ධස්ස වවත්ථාපනෙ පඤ්ඤා, අයං රූපවවත්ථාපනපඤ්ඤාති එවං නාමරූපවවත්ථාපනවසෙන දුවිධා.

චතුත්ථදුකෙ ද්වීසු කාමාවචරකුසලචිත්තෙසු සොළසසු ච පඤ්චකනයෙන චතුක්කජ්ඣානිකෙසු මග්ගචිත්තෙසු පඤ්ඤා සොමනස්සසහගතා. ද්වීසු කාමාවචරකුසලචිත්තෙසු චතූසු ච පඤ්චමජ්ඣානිකෙසු මග්ගචිත්තෙසු පඤ්ඤා උපෙක්ඛාසහගතාති එවං සොමනස්සුපෙක්ඛාසහගතවසෙන දුවිධා.

පඤ්චමදුකෙ පඨමමග්ගපඤ්ඤා දස්සනභූමි. අවසෙසමග්ගත්තයපඤ්ඤා භාවනාභූමීති එවං දස්සනභාවනාභූමිවසෙන දුවිධා.

තිකෙසු පඨමත්තිකෙ පරතො අස්සුත්වා පටිලද්ධපඤ්ඤා අත්තනො චින්තාවසෙන නිප්ඵන්නත්තා චින්තාමයා. පරතො සුත්වා පටිලද්ධපඤ්ඤා සුතවසෙන නිප්ඵන්නත්තා සුතමයා. යථා තථා වා භාවනාවසෙන නිප්ඵන්නා අප්පනාප්පත්තා පඤ්ඤා භාවනාමයා. වුත්තඤ්හෙතං –

“තත්ථ කතමා චින්තාමයා පඤ්ඤා? යොගවිහිතෙසු වා කම්මායතනෙසු යොගවිහිතෙසු වා සිප්පායතනෙසු යොගවිහිතෙසු වා විජ්ජාට්ඨානෙසු කම්මස්සකතං වා සච්චානුලොමිකං වා රූපං අනිච්චන්ති වා වෙදනා…පෙ… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං අනිච්චන්ති වා, යං එවරූපිං අනුලොමිකං ඛන්තිං දිට්ඨිං රුචිං මුතිං පෙක්ඛං ධම්මනිජ්ඣානඛන්තිං පරතො අස්සුත්වා පටිලභති, අයං වුච්චති චින්තාමයා පඤ්ඤා…පෙ… සුත්වා පටිලභති, අයං වුච්චති සුතමයා පඤ්ඤා. සබ්බාපි සමාපන්නස්ස පඤ්ඤා භාවනාමයා පඤ්ඤා”ති (විභ· 768).

එවං චින්තාසුතභාවනාමයවසෙන තිවිධා.

දුතියත්තිකෙ කාමාවචරධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තා පඤ්ඤා පරිත්තාරම්මණා. රූපාවචරාරූපාවචරෙ ආරබ්භ පවත්තා මහග්ගතාරම්මණා. සා ලොකියවිපස්සනා. නිබ්බානං ආරබ්භ පවත්තා අප්පමාණාරම්මණා. සා ලොකුත්තරවිපස්සනාති එවං පරිත්තමහග්ගතාප්පමාණාරම්මණවසෙන තිවිධා.

තතියත්තිකෙ ආයො නාම වුද්ධි, සා දුවිධා අනත්ථහානිතො අත්ථුප්පත්තිතො ච. තත්ථ කොසල්ලං ආයකොසල්ලං. යථාහ –

“තත්ථ කතමං ආයකොසල්ලං? ඉමෙ මෙ ධම්මෙ මනසිකරොතො අනුප්පන්නා චෙව අකුසලා ධම්මා න උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා ච අකුසලා ධම්මා පහීයන්ති, ඉමෙ වා පනිමෙ ධම්මෙ මනසිකරොතො අනුප්පන්නා චෙව කුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති. උප්පන්නා ච කුසලා ධම්මා භිය්යොභාවාය වෙපුල්ලාය භාවනාය පාරිපූරියා සංවත්තන්තීති, යා තත්ථ පඤ්ඤා පජානනා…පෙ… අමොහො ධම්මවිචයො සම්මාදිට්ඨි, ඉදං වුච්චති ආයකොසල්ල”න්ති (විභ· 771).

අපායොති පන අවුද්ධි, සාපි දුවිධා අත්ථහානිතො ච අනත්ථුප්පත්තිතො ච. තත්ථ කොසල්ලං අපායකොසල්ලං. යථාහ “තත්ථ කතමං අපායකොසල්ලං? ඉමෙ ධම්මෙ මනසිකරොතො අනුප්පන්නා චෙව කුසලා ධම්මා න උප්පජ්ජන්තී”තිආදි (විභ· 771).

සබ්බත්ථ පන තෙසං තෙසං ධම්මානං උපායෙසු නිබ්බත්තිකාරණෙසු තංඛණප්පවත්තං ඨානුප්පත්තිකං කොසල්ලං උපායකොසල්ලං නාම. යථාහ – “සබ්බාපි තත්රුපායා පඤ්ඤා උපායකොසල්ල”න්ති (විභ· 771). එවං ආයාපායඋපායකොසල්ලවසෙන තිවිධා.

චතුත්ථත්තිකෙ අත්තනො ඛන්ධෙ ගහෙත්වා ආරද්ධා විපස්සනා පඤ්ඤා අජ්ඣත්තාභිනිවෙසා. පරස්ස ඛන්ධෙ බාහිරං වා අනින්ද්රියබද්ධරූපං ගහෙත්වා ආරද්ධා බහිද්ධාභිනිවෙසා. උභයං ගහෙත්වා ආරද්ධා අජ්ඣත්තබහිද්ධාභිනිවෙසාති එවං අජ්ඣත්තාභිනිවෙසාදිවසෙන තිවිධා.

චතුක්කෙසු පඨමචතුක්කෙ දුක්ඛසච්චං ආරබ්භ පවත්තං ඤාණං දුක්ඛෙ ඤාණං. දුක්ඛසමුදයං ආරබ්භ පවත්තං ඤාණං දුක්ඛසමුදයෙ ඤාණං. දුක්ඛනිරොධං ආරබ්භ පවත්තං ඤාණං දුක්ඛනිරොධෙ ඤාණං. දුක්ඛනිරොධගාමිනිං පටිපදං ආරබ්භ පවත්තං ඤාණං දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදාය ඤාණන්ති එවං චතූසු සච්චෙසු ඤාණවසෙන චතුබ්බිධා.

දුතියචතුක්කෙ චතස්සො පටිසම්භිදා නාම අත්ථාදීසු පභෙදගතානි චත්තාරි ඤාණානි. වුත්තඤ්හෙතං – “අත්ථෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා. ධම්මෙ ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා. තත්රධම්මනිරුත්තාභිලාපෙ ඤාණං නිරුත්තිපටිසම්භිදා. ඤාණෙසු ඤාණං පටිභානපටිසම්භිදා”ති (විභ· 718).