එවං විදිත්වා ච පුන එතෙස්වෙව –

තත්ථ කමතොති ඉධ උප්පත්තික්කමො, පහානක්කමො, පටිපත්තික්කමො, භූමික්කමො, දෙසනාක්කමොති බහුවිධො කමො.

තත්ථ “පඨමං කලලං හොති, කලලා හොති අබ්බුද”න්ති (සං· නි· 1.235) එවමාදි උප්පත්තික්කමො. “දස්සනෙන පහාතබ්බා ධම්මා, භාවනාය පහාතබ්බා ධම්මා”ති (ධ· ස· තිකමාතිකා 8) එවමාදි පහානක්කමො. “සීලවිසුද්ධි, චිත්තවිසුද්ධී”ති (ම· නි· 1.259; පටි· ම· 3.41) එවමාදි පටිපත්තික්කමො. “කාමාවචරා, රූපාවචරා”ති (ධ· ස· 987) එවමාදි භූමික්කමො. “චත්තාරො සතිපට්ඨානා, චත්තාරො සම්මප්පධානා”ති (දී· නි· 3.145) වා, “දානකථං, සීලකථ”න්ති (දී· නි· 1.298) වා එවමාදි දෙසනාක්කමො. තෙසු ඉධ උප්පත්තික්කමො තාව න යුජ්ජති, කලලාදීනං විය ඛන්ධානං පුබ්බාපරියවවත්ථානෙන අනුප්පත්තිතො. න පහානක්කමො, කුසලාබ්යාකතානං අප්පහාතබ්බතො. නපටිපත්තික්කමො, අකුසලානං අප්පටිපජ්ජනීයතො. න භූමික්කමො, වෙදනාදීනං චතුභූමිපරියාපන්නත්තා. දෙසනාක්කමො පන යුජ්ජති.

අභෙදෙන හි පඤ්චසු ඛන්ධෙසු අත්තගාහපතිතං වෙනෙය්යජනං සමූහඝනවිනිබ්භොගදස්සනෙන අත්තගාහතො මොචෙතුකාමො භගවා හිතකාමො තස්ස තස්ස ජනස්ස සුඛගහණත්ථං චක්ඛුආදීනම්පි විසයභූතං ඔළාරිකං පඨමං රූපක්ඛන්ධං දෙසෙසි. තතො ඉට්ඨානිට්ඨරූපසංවෙදනිකං වෙදනං. “යං වෙදයති, තං සඤ්ජානාතී”ති එවං වෙදනාවිසයස්ස ආකාරගාහිකං සඤ්ඤං. සඤ්ඤාවසෙන අභිසඞ්ඛාරකෙ සඞ්ඛාරෙ. තෙසං වෙදනාදීනං නිස්සයං අධිපතිභූතඤ්ච නෙසං විඤ්ඤාණන්ති එවං තාව කමතො විනිච්ඡයනයො විඤ්ඤාතබ්බො.

විසෙසතොති ඛන්ධානඤ්ච උපාදානක්ඛන්ධානඤ්ච විසෙසතො. කො පන නෙසං විසෙසො, ඛන්ධා තාව අවිසෙසතො වුත්තා. උපාදානක්ඛන්ධා සාසවඋපාදානියභාවෙන විසෙසෙත්වා. යථාහ –

“පඤ්ච චෙව වො, භික්ඛවෙ, ඛන්ධෙ දෙසෙස්සාමි පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ ච, තං සුණාථ. කතමෙ ච, භික්ඛවෙ, පඤ්චක්ඛන්ධා, යංකිඤ්චි, භික්ඛවෙ, රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං…පෙ… සන්තිකෙ වා, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, රූපක්ඛන්ධො. යා කාචි වෙදනා…පෙ… යංකිඤ්චි විඤ්ඤාණං…පෙ… සන්තිකෙ වා, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො. ඉමෙ වුච්චන්ති, භික්ඛවෙ, පඤ්චක්ඛන්ධා. කතමෙ ච, භික්ඛවෙ, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා. යංකිඤ්චි, භික්ඛවෙ, රූපං…පෙ… සන්තිකෙ වා සාසවං උපාදානියං, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, රූපුපාදානක්ඛන්ධො. යා කාචි වෙදනා…පෙ… යංකිඤ්චි විඤ්ඤාණං…පෙ… සන්තිකෙ වා සාසවං උපාදානියං, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො. ඉමෙ වුච්චන්ති, භික්ඛවෙ, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා”ති (සං· නි· 3.48).

එත්ථ ච යථා වෙදනාදයො අනාසවාපි අත්ථි, න එවං රූපං. යස්මා පනස්ස රාසට්ඨෙන ඛන්ධභාවො යුජ්ජති, තස්මා ඛන්ධෙසු වුත්තං. යස්මා රාසට්ඨෙන ච සාසවට්ඨෙන ච උපාදානක්ඛන්ධභාවො යුජ්ජති, තස්මා උපාදානක්ඛන්ධෙසු වුත්තං. වෙදනාදයො පන අනාසවාව ඛන්ධෙසු වුත්තා. සාසවා උපාදානක්ඛන්ධෙසු. උපාදානක්ඛන්ධාති චෙත්ථ උපාදානගොචරා ඛන්ධා උපාදානක්ඛන්ධාති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. ඉධ පන සබ්බෙපෙතෙ එකජ්ඣං කත්වා ඛන්ධාති අධිප්පෙතා.

අනූනාධිකතොති කස්මා පන භගවතා පඤ්චෙව ඛන්ධා වුත්තා අනූනා අනධිකාති. සබ්බසඞ්ඛතසභාගෙකසඞ්ගහතො අත්තත්තනියගාහවත්ථුස්ස එතපරමතො අඤ්ඤෙසඤ්ච තදවරොධතො. අනෙකප්පභෙදෙසු හි සඞ්ඛතධම්මෙසු සභාගවසෙන සඞ්ගය්හමානෙසු රූපම්පි රූපසභාගෙකසඞ්ගහවසෙන එකො ඛන්ධො හොති. වෙදනා වෙදනාසභාගෙකසඞ්ගහවසෙන එකො ඛන්ධො හොති. එස නයො සඤ්ඤාදීසු. තස්මා සබ්බසඞ්ඛතසභාගෙකසඞ්ගහතො පඤ්චෙව වුත්තා. එතපරමඤ්චෙතං අත්තත්තනියගාහවත්ථු යදිදං රූපාදයො පඤ්ච. වුත්තඤ්හෙතං “රූපෙ ඛො, භික්ඛවෙ, සති රූපං උපාදාය රූපං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති. වෙදනාය, සඤ්ඤාය, සඞ්ඛාරෙසු, විඤ්ඤාණෙ සති විඤ්ඤාණං උපාදාය විඤ්ඤාණං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා”ති (සං· නි· 3.207). තස්මා අත්තත්තනියගාහවත්ථුස්ස එතපරමතොපි පඤ්චෙව වුත්තා. යෙපි චඤ්ඤෙ සීලාදයො පඤ්ච ධම්මක්ඛන්ධා වුත්තා, තෙපි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙ පරියාපන්නත්තා එත්ථෙව අවරොධං ගච්ඡන්ති. තස්මා අඤ්ඤෙසං තදවරොධතොපි පඤ්චෙව වුත්තාති එවං අනූනාධිකතො විනිච්ඡයනයො විඤ්ඤාතබ්බො.