නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං භාවෙතුකාමෙන පන පඤ්චහාකාරෙහි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තියං චිණ්ණවසීභාවෙන “ආසන්නවිඤ්ඤාණඤ්චායතනපච්චත්ථිකා අයං සමාපත්ති, නො ච නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං විය සන්තා”ති වා “සඤ්ඤා රොගො, සඤ්ඤා ගණ්ඩො, සඤ්ඤා සල්ලං, එතං සන්තං, එතං පණීතං යදිදං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා”ති වා එවං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ ආදීනවං, උපරි ආනිසංසඤ්ච දිස්වා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ නිකන්තිං පරියාදාය නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සන්තතො මනසිකරිත්වා “සාව අභාවං ආරම්මණං කත්වා පවත්තිතා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්ති සන්තා සන්තා”ති පුනප්පුනං ආවජ්ජිතබ්බා, මනසිකාතබ්බා, පච්චවෙක්ඛිතබ්බා, තක්කාහතා විතක්කාහතා කාතබ්බා.

තස්සෙවං තස්මිං නිමිත්තෙ පුනප්පුනං මානසං චාරෙන්තස්ස නීවරණානි වික්ඛම්භන්ති, සති සන්තිට්ඨති, උපචාරෙන චිත්තං සමාධියති. සො තං නිමිත්තං පුනප්පුනං ආසෙවති, භාවෙති, බහුලීකරොති. තස්සෙවං කරොතො විඤ්ඤාණාපගමෙ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං විය ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තිසඞ්ඛාතෙසු චතූසු ඛන්ධෙසු නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනචිත්තං අප්පෙති. අප්පනානයො පනෙත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. එත්තාවතා චෙස “සබ්බසො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහරතී”ති (විභ· 508; දී· නි· 2.129) වුච්චති.

ඉධාපි සබ්බසොති ඉදං වුත්තනයමෙව. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමතික්කම්මාති එත්ථාපි පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව ඣානම්පි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං ආරම්මණම්පි. ආරම්මණම්පි හි පුරිමනයෙනෙව ආකිඤ්චඤ්ඤඤ්ච තං තතියස්ස ආරුප්පජ්ඣානස්ස ආරම්මණත්තා දෙවානං දෙවායතනං විය අධිට්ඨානට්ඨෙන ආයතනඤ්චාති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං. තථා ආකිඤ්චඤ්ඤඤ්ච තං තස්සෙව ඣානස්ස සඤ්ජාතිහෙතුත්තා කම්බොජා අස්සානං ආයතනන්තිආදීනි විය සඤ්ජාතිදෙසට්ඨෙන ආයතනඤ්චාතිපි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං. එවමෙතං ඣානඤ්ච ආරම්මණඤ්චාති උභයම්පි අප්පවත්තිකරණෙන ච අමනසිකරණෙන ච සමතික්කමිත්වාව යස්මා ඉදං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහාතබ්බං, තස්මා උභයම්පෙතං එකජ්ඣං කත්වා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමතික්කම්මාති ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනන්ති එත්ථ පන යාය සඤ්ඤාය භාවතො තං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනන්ති වුච්චති. යථා පටිපන්නස්ස සා සඤ්ඤා හොති, තං තාව දස්සෙතුං විභඞ්ගෙ “නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී”ති උද්ධරිත්වා “තඤ්ඤෙව ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සන්තතො මනසි කරොති, සඞ්ඛාරාවසෙසසමාපත්තිං භාවෙති, තෙන වුච්චති නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී”ති (විභ· 619) වුත්තං. තත්ථ සන්තතො මනසි කරොතීති “සන්තා වතායං සමාපත්ති, යත්ර හි නාම නත්ථිභාවම්පි ආරම්මණං කරිත්වා ඨස්සතී”ති එවං සන්තාරම්මණතාය තං සන්තාති මනසි කරොති.

සන්තතො චෙ මනසි කරොති, කථං සමතික්කමො හොතීති? අසමාපජ්ජිතුකාමතාය. සො හි කිඤ්චාපි තං සන්තතො මනසි කරොති, අථ ඛ්වස්ස “අහමෙතං ආවජ්ජිස්සාමි, සමාපජ්ජිස්සාමි, අධිට්ඨහිස්සාමි, වුට්ඨහිස්සාමි, පච්චවෙක්ඛිස්සාමී”ති එස ආභොගො සමන්නාහාරො මනසිකාරො න හොති. කස්මා? ආකිඤ්චඤ්ඤායතනතො නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනස්ස සන්තතරපණීතතරතාය.

යථා හි රාජා මහච්ච රාජානුභාවෙන හත්ථික්ඛන්ධවරගතො නගරවීථියං විචරන්තො දන්තකාරාදයො සිප්පිකෙ එකං වත්ථං දළ්හං නිවාසෙත්වා එකෙන සීසං වෙඨෙත්වා දන්තචුණ්ණාදීහි සමොකිණ්ණගත්තෙ අනෙකානි දන්තවිකතිආදීනි සිප්පානි කරොන්තෙ දිස්වා “අහො වත රෙ ඡෙකා ආචරියා ඊදිසානිපි නාම සිප්පානි කරිස්සන්තී”ති එවං තෙසං ඡෙකතාය තුස්සති, න චස්ස එවං හොති “අහො වතාහං රජ්ජං පහාය එවරූපො සිප්පිකො භවෙය්ය”න්ති. තං කිස්ස හෙතු? රජ්ජසිරියා මහානිසංසතාය. සො සිප්පිනො සමතික්කමිත්වාව ගච්ඡති. එවමෙව එස කිඤ්චාපි තං සමාපත්තිං සන්තතො මනසි කරොති, අථ ඛ්වස්ස “අහමෙතං සමාපත්තිං ආවජ්ජිස්සාමි, සමාපජ්ජිස්සාමි, අධිට්ඨහිස්සාමි, වුට්ඨහිස්සාමි, පච්චවෙක්ඛිස්සාමී”ති නෙව එස ආභොගො සමන්නාහාරො මනසිකාරො හොති.