විඤ්ඤාණඤ්චායතනං භාවෙතුකාමෙන පන පඤ්චහාකාරෙහි ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්තියං චිණ්ණවසීභාවෙන “ආසන්නරූපාවචරජ්ඣානපච්චත්ථිකා අයං සමාපත්ති, නො ච විඤ්ඤාණඤ්චායතනමිව සන්තා”ති ආකාසානඤ්චායතනෙ ආදීනවං දිස්වා තත්ථ නිකන්තිං පරියාදාය විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සන්තතො මනසිකරිත්වා තං ආකාසං ඵරිත්වා පවත්තවිඤ්ඤාණං “විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණ”න්ති පුනප්පුනං ආවජ්ජිතබ්බං, මනසිකාතබ්බං, පච්චවෙක්ඛිතබ්බං, තක්කාහතං විතක්කාහතං කාතබ්බං. “අනන්තං අනන්ත”න්ති පන න මනසිකාතබ්බං.

තස්සෙවං තස්මිං නිමිත්තෙ පුනප්පුනං චිත්තං චාරෙන්තස්ස නීවරණානි වික්ඛම්භන්ති, සති සන්තිට්ඨති, උපචාරෙන චිත්තං සමාධියති. සො තං නිමිත්තං පුනප්පුනං ආසෙවති, භාවෙති, බහුලීකරොති. තස්සෙවං කරොතො ආකාසෙ ආකාසානඤ්චායතනං විය ආකාසඵුටෙ විඤ්ඤාණෙ විඤ්ඤාණඤ්චායතනචිත්තං අප්පෙති. අප්පනානයො පනෙත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. එත්තාවතා චෙස “සබ්බසො ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්ම අනන්තං විඤ්ඤාණන්ති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරතී”ති (විභ· 508; දී· නි· 2.129) වුච්චති.

තත්ථ සබ්බසොති ඉදං වුත්තනයමෙව. ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්මාති එත්ථ පන පුබ්බෙ වුත්තනයෙන ඣානම්පි ආකාසානඤ්චායතනං, ආරම්මණම්පි . ආරම්මණම්පි හි පුරිමනයෙනෙව ආකාසානඤ්චඤ්ච තං පඨමස්ස ආරුප්පජ්ඣානස්ස ආරම්මණත්තා දෙවානං දෙවායතනං විය අධිට්ඨානට්ඨෙන ආයතනඤ්චාති ආකාසානඤ්චායතනං. තථා ආකාසානඤ්චඤ්ච තං තස්ස ඣානස්ස සඤ්ජාතිහෙතුත්තා “කම්බොජා අස්සානං ආයතන”න්තිආදීනි විය සඤ්ජාතිදෙසට්ඨෙන ආයතනඤ්චාතිපි ආකාසානඤ්චායතනං. එවමෙතං ඣානඤ්ච ආරම්මණඤ්චාති උභයම්පි අප්පවත්තිකරණෙන ච අමනසිකරණෙන ච සමතික්කමිත්වාව යස්මා ඉදං විඤ්ඤාණඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහාතබ්බං, තස්මා උභයම්පෙතං එකජ්ඣං කත්වා “ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්මා”ති ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

අනන්තං විඤ්ඤාණන්ති තංයෙව අනන්තො ආකාසොති එවං ඵරිත්වා පවත්තවිඤ්ඤාණං “අනන්තං විඤ්ඤාණ”න්ති එවං මනසිකරොන්තොති වුත්තං හොති. මනසිකාරවසෙන වා අනන්තං. සො හි තමාකාසාරම්මණං විඤ්ඤාණං අනවසෙසතො මනසිකරොන්තො “අනන්ත”න්ති මනසි කරොති. යං පන විභඞ්ගෙ වුත්තං “අනන්තං විඤ්ඤාණන්ති, තංයෙව ආකාසං විඤ්ඤාණෙන ඵුටං මනසි කරොති, අනන්තං ඵරති, තෙන වුච්චති අනන්තං විඤ්ඤාණ”න්ති (විභ· 610).

තත්ථ විඤ්ඤාණෙනාති උපයොගත්ථෙ කරණවචනං වෙදිතබ්බං. එවඤ්හි අට්ඨකථාචරියා තස්ස අත්ථං වණ්ණයන්ති, අනන්තං ඵරති තඤ්ඤෙව ආකාසං ඵුටං විඤ්ඤාණං මනසි කරොතීති වුත්තං හොති.

විඤ්ඤාණඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරතීති එත්ථ පන නාස්ස අන්තොති අනන්තං. අනන්තමෙව ආනඤ්චං. විඤ්ඤාණං ආනඤ්චං විඤ්ඤාණානඤ්චන්ති අවත්වා විඤ්ඤාණඤ්චන්ති වුත්තං. අයඤ්හෙත්ථ රූළ්හීසද්දො. තං විඤ්ඤාණඤ්චං අධිට්ඨානට්ඨෙන ආයතනමස්ස සසම්පයුත්තධම්මස්ස ඣානස්ස දෙවානං දෙවායතනමිවාති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං. සෙසං පුරිමසදිසමෙවාති.